Słowem Wstępu - Hetmani i Dowódcy

       Zacznijmy od tego skąd wywodzi się ta najwyższa w wojsku godność, jaką jest hetmaństwo. Początkowo naczelnym wodzem był król lub wyznaczony przez niego dostojnik. Dowodzenie zwłaszcza wojskami zaciężnymi, które zaczynają występować nagminnie w siłach zbrojnych polski w XV w. wymaga odmiennej funkcji. Jest to funkcja hetmana.

     Pierwsze zmianki o tej godności pochodzą z roku 1410. Stosowana jest ona do dowódców chorągwi lub hufu. I odpowiada łacińskiemu „capitaneus, capiductor”. Nad innymi hetmanami stoi „capitaneus generalis” i niewykluczone, że już wtedy zwany hetmanem wielkim. Tytuł hetmana przyjęty został najprawdopodobniej od Czechów „hejtman”, w wywodzący się od niemieckiego „hauptman”. Stopniowo godność hetmana przeniesiona zostaje na najwyższych dowódców, a dowódcy chorągwi – rot nazywani są rotmistrzami. Hetmaństwo pierwotnie jest określeniem funkcji a nie stopniem wojskowym. Od początku XVI w. To znaczy od 1503 r. wprowadzone zostaje stanowisko hetmana na stałe, dodając mu określenie „wielki koronny”. W tym samym czasie także Litwa ustanawia urząd „hetmana wielkiego”. Powołują oni pomocników „coadiutores”, którzy niebawem otrzymują tytuły hetmanów polnych. Hetmani polni sprawują dowództwo nad obroną potoczną. To znaczy ochroną południowo-wschodnich granic państwa. Która jest oparta na systemie zamków i warowni. Poza hetmanami wielkimi i polnymi powstał urząd hetmana nadwornego zniesiony dopiero przez Stefana Batorego. Powoływani także byli hetmani prowincjonalni: pruscy, wielkopolscy, małopolscy, inflanccy, kozaccy. Ważnym momentem istnienia tego urzędu jest rok 1527. Kiesy to określono dokładnie zakres uprawnień hetmańskich. Pełniący w tym czasie obowiązki hetmana Wielkiego Koronnego Jan Tarnowski, otrzymał prawo:

 

wszelka i pełną moc lustrowania wojsk królestwa naszego, wszystkich i każdego poszczególnie, porządkowania, rządzenia, komendy nad szlachtą i żołnierzami zaciężnymi, jezdnymi i pieszymi oraz nad wszelkimi innymi poddanymi naszymi, zebranymi w tych wojskach i obowiązanymi do służby wojskowej: karcenia i karania ich za wykroczenia i przestępstwa podłóg praw zwyczajów i karności wojskowe. Czynienia sprawowania i wykonywania wszystkiego w ogólności i poszczególnie, co należy do urzędu hetmana koronnego podłóg prawa i zwyczaju”.

 

     Na podstawie tych uprawnień hetman staje się faktycznym wodzem sił zbrojnych państwa. Jego władze morze ograniczyć jedynie osobista obecność króla na placu boju lub podczas kampanii. Wojskowe prawo karne, którego podstawy stworzyły ustawy sejmowe z 1509 i 1512 r. hetmani uzupełniali artykułami hetmańskimi. Potężna władz, jaka zapoczątkowało 1527 r. nominowanie Tarnowskiego zostaje dodatkowo wzmocniona w 1581 r., kiedy to Stefan Batory wprowadza dożywotność urzędu hetmana. Tak wielka władza i zakres obowiązków powoduje, że hetmani zaczynają tworzyć struktury dowodzenia. Które dziś możemy porównać do sztabów. I tak powstaje funkcja „strażnika wielkiego”, który ma za zadanie ubezpieczenie wojska w marszu, dowodzenie strażą przednia i wystawianie czaty. Strażnicy polni pełnili służbę na południowo-wschodnich rubieżach państwa. Pisarz polny prowadzi administrację wojskową między innymi ewidencję wojska dokonywał przeglądów, wypłacał żołd, dbał o wyposażenie i jakoś uzbrojenia. Pisarze dokonywali inspekcji zamków na Podolu i Ukrainie. Pisarze polni byli wspomagani przez pisarzy pułkowych, których zadaniem było przesyłanie raportów o stanie poszczególnych pułków. Kolejnym urzędnikiem był oboźny, a do jego obowiązków należało wyszukiwanie miejsc dla obozy dla wojsk, zakładanie obozów, zakładanie ich a później zwiniecie. Poza tym oboźny odpowiadał za porządek podczas marszu i dowodził taborem. Do grona urzędników hetmańskich należał również intendent, kaznodzieja, szpitalik. O potędze władzy hetmańskiej i ich znaczeniu w życiu politycznym najlepiej świadczy fakt że mieli oni prawo utrzymywania własnych przedstawicieli dyplomatycznych w Turcji i na Krymie. A także w Siczy Zaporowskiej na Krymie. Co dawało im możliwość prowadzenia własnej polityki zagranicznej na kresach Rzeczypospolitej.

    Posiadanie tak wielkiej władzy i niejednokrotnie wielkich majątków prywatnych prowadziło do tego, że ich władza była porównywalna z królewską. W związku z tym podejmowano wiele prób ukrócenia władzy hetmańskiej. Ale tak naprawdę dopiero sejm w 1717 r. wprowadził ograniczenie ich władzy. Zakazano wówczas hetmanów zmieniać samodzielnie stan liczebny wojska i używać go do wywierania nacisków na sejmikach, trybunałach oraz na elekcji króla. Odebrano im prawo paktowania z państwami ościennymi, a także prowadzenia spraw finansowych armii. Wprowadzono natomiast przysięgę, którą mieli składać nowo wybrani hetmani na urząd. Większość tych zmian była czysto hipotetyczna. Prawdziwe zmiany organizujące władze hetmańska wprowadzono za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Kiedy to 1764 r. powołano do życia  Komisję Wojskową Koronną, której podporządkowano hetmanów. 1775 r. Po rozpoczęciu działania Rady Nieustającej z Departamentem Wojskowym, jako najwyższym organem wojskowym w kraju, hetman, co prawda jest przewodniczącym rady ale traci władzę osobista i staje się wykonawcą Rady.

 

 

Hetman_Jan_Zamoyski 

   Hetman "Jan Zamoyski"

Obraz Jan Styka

 

 
Poczet Krakowskiej Chorągwi Husarskiej
Projekt i wykonanie: © Kasia i Tomek
Kraków 2011-2013
Teksty i zdjecia podlegają ochronie prawnej na podstawie Ustawy o Prawie Autorskim i Prawach Pokrewnych
Dz.U.1994r. Nr 24 poz.83 z dn. 4 lutego 1994 wraz z późniejszymi zmianami.
Stowarzyszenie, Zarząd Stowarzyszenia ani administrator strony nie ponoszą odpowiedzialności za informacje zamieszczone na stronie husaria.krakow.pl i jej podstronach.