Szyszak husarski

       Wielokrotnie mówi się o szabli, kirysie, a wydaję się czasem nawet, że temat skrzydeł husarskich zdominował wszelkie debaty uzbrojenia skrzydlatych jeźdźców. Tymczasem każdy element, który wchodził w wyposażenie husarskie był ważny. Obok wspomnianej szabli i kirysu bez wątpienia charakterystycznym elementem ekwipunku był szyszak, karwasze, naramiennik, pałarz lub koncerz, pistolety, kałkan i w końcu kopia husarska bez której husaria nie odniosłaby tylu fenomenalnych zwycięstw.

      Pierwszym elementem, który chciałbym opisać to szyszak, który był modny nie tylko na terenach Rzeczpospolitej, ale również na Węgrzech, Rosji, Szwecji i w końcu Turcji. Wspomniany szyszak to hełm otwarty mający dzwon półkolisty lub w kształcie sferycznego, wydętego stożka, przechodzącego w szpic. Do dzwonu przyczepione są policzki i nakarczek oraz daszek, prze otwór którego przechodzi nosal, utrzymywany w odpowiedniej pozycji za pomocą śruby motylkowej w mostku lub uchwytu sprężynowego. Ten typ hełmu wywodził się ze starożytności, z krajów kultury hellenistycznej i rzymskiej, szczególnie z Syrii, a skrystalizował się zaś we właściwej formie w krajach islamu. Najwcześniejsze egzemplarze szyszaka pochodzą z XIII wieku z Turcji seldżuckiej. Szyszak zyskał później popularność w Turcji Osmańskiej. Tureckie i mameluckie szyszaki z XV i XVI w. miały dzwony spiczaste lub półkoliste, czasem kanelowane, cyzelowane lub złocone, z guzem u szczytu, z tuleją na pióropusz z przodu obok nosala lub z boku. Ich policzki i nakarczki bywały przytwierdzane luźno za pomocą łańcuszków lub rzemyków. Policzki zazwyczaj składały się z kilku płytek, środkowa była wypukła, w kształcie migdałowatym, z otworkami słuchowymi. Szyszaki te z reguły miały wewnątrz tekstylne materacowanie.

 

Szyszak husarski 1

            Rys. Ciężkozbrojni Tureccy jeźdźcy.
 
       Natomiast na Węgrzech z końcem XV i z początkiem XVI w. modne były szyszaki spiczaste, z dzwonami dekorowanymi techniką nabijania srebrnym drutem, cyzelowania i złocenia. Szyszaki typu węgierskiego bogato złocone i trawione w arabeski, produkowano w XVI w. w Norymberdze, głównie na eksport do Węgier i Rzeczpospolitej Obojga Narodów, gdzie noszone były przez husarzy. Z kolei w Rosji powszechnie używano spiczaste tzw. jerychonki, a także szyszaki o dzwonach półkolistych.
 

Szyszak husarski 2

Rys. Moskiewski ciężkozbrojny bojar w hełmie
typu jerychonka w zbroi bechter.
 

       Wpływ oręża wschodniego dał o sobie znać również w Europie zachodniej gdzie ukształtował w XVII w. specyficzną formę hełmu zachodniego określanego u nas pod nazwą pappenheimer – popularnego w okresie wojny trzydziestoletniej oraz wojny domowej w Anglii, w czasach Cromwella.

 

Szyszak husarski 3

Rys. Szwedzki rajtar XVII w.

       Z kolei na terenach Rzeczpospolitej w początkach XVII w. rozwinął się charakterystyczny polski szyszak husarski, złączony ze zbroją husarską. Szyszak ten miał dzwon półkolisty, czasem z grzebieniem na wzór zachodnich morionów, z policzkami wyciętymi pośrodku w kształt serca z nakarczkiem złożonym z wielu folg łączonych od spodu rzemieniami na nitach, z daszkiem, przez który przechodził nosal przytwierdzany śrubą, zakończony szeroką, liściasto przykrojoną płytką. Wszystkie te części zdobiono mosiądzem, a sama dekoracja składała się z drobnych motywów, kółeczek, perełek, kresek w zależności od własnych upodobań. Warto tutaj zaznaczyć, że polskie szyszaki czerpały wzorce z zagranicznego uzbrojenia i przez to niekiedy swoją oryginalnością wyglądały wręcz pięknie.

 

Poniższa galeria przedstawia szyszaki husarskie,

jakie nosili husarze polscy w XVI-XVIII wieku.

 

Szyszak husarski 4

Rys. Szyszak typu węgierskiego datowany na początek XVII w.

 

Szyszak husarski 5

Rys. Szyszak z grzebieniem datowany na II poł. XVII w.

 

Rys. Szyszak husarski datowany na XVII w.

 


Rys. Szyszak z czasów saskich datowany na koniec XVII w. i początek XVIII w.

 

 Autor tekstu: Karol Starowicz

 

M. Gradowski, Z. Żygulski, Słownik uzbrojenia historycznego, Warszawa 1998.

Zbiór muzeum Narodowego w Krakowie.

Zbiór Fitzwilliam museum Cabridge.

 

 
Poczet Krakowskiej Chorągwi Husarskiej
Projekt i wykonanie: © Kasia i Tomek
Kraków 2011-2013
Teksty i zdjecia podlegają ochronie prawnej na podstawie Ustawy o Prawie Autorskim i Prawach Pokrewnych
Dz.U.1994r. Nr 24 poz.83 z dn. 4 lutego 1994 wraz z późniejszymi zmianami.
Stowarzyszenie, Zarząd Stowarzyszenia ani administrator strony nie ponoszą odpowiedzialności za informacje zamieszczone na stronie husaria.krakow.pl i jej podstronach.