Orsza 1514

       Bitwa pod Orszą miała miejsce 8 września 1514 r. Był to okres trwania wojny litewsko - moskiewskiej (lata 1512–1522). W konflikcie tym po jednej stronie uczestniczyły połączone siły wojskowe litewsko - polskie pod wodzą hetmana wielkiego litewskiego ks. Konstantego Ostrogskiego h. Ostrogski (ur. ok. 1460, zm. 1530 – książę, hetman wielki litewski, wojewoda trocki, oraz kasztelan wileński). Po drugiej stronie zaś wojska moskiewskie pod dowództwem Iwana Czeladinina (Иван Андреевич Челяднин; zm. 1514, Wilno – moskiewski bojar oraz wojewoda). Siły polskie szacowane są na ok. 25 tys. wojska, liczebność wojsk rosyjskich ocenia się na ok. 35-40 tys

Na początku października 1508 r. doszło do podpisania pokoju z Wielkim Księstwem Moskiewskim, dokument ten zakończyć miał wieloletnią wojnę litewsko-moskiewską prowadzoną w latach 1507 do 1508. Na podstawie zawartych porozumień w wyżej wymienionym pokoju potwierdzone zostały zdobycze terytorialne Moskwy z działań prowadzonych w latach 1494-1503. Król Polski Zygmunt I Stary podpisał także sojusz zaczepno-odporny z chanatem krymskim. Był to traktat, w którym strony gwarantowały sobie wzajemnie przyjście z pomocą w razie agresji ze strony państw trzecich. Na podstawie tego porozumienia podpisanego ok. 1512 r. chan krymski Mengli I Girejem w kolejnych latach przeprowadził szereg krwawych wypraw w kierunku Moskwy. Czambuły biorące w nich udział miały docierać aż do Riazań. Dodatkowym powodem dla strony moskiewskiej, dla których wznowiono działania wojenne, miało być rzekome prześladowanie przez Polaków oraz Litwinów Heleny Moskiewskiej, będącej wdową po Aleksandrze Jagiellończyku. Strona polska starała się utrudnić stronie rosyjskiej działania prowadzące do wznowienia wojny, przez jakiś czas z resztą skuteczne. Działania te miały polegać na założeniu blokady granicznej w inflantach i odcięciu Moskwy od surowców i dostaw materiałów z zewnątrz. Działania te jednak dość szybko okazały się być bezskuteczne w efekcie postępowania Wasylija III, który przełamał izolację gospodarczą zjednując sobie związek miast handlowych Hanzę oraz zyskując przychylność króla duńskiego Chrystiana II. Następne działania miały zneutralizować zakon inflancki umożliwiając szeroki zaciąg do piechoty i rozbudowanie sił artylerii. Dalszy rozwój sytuacji malował się następująco. Już w listopadzie 1512 r. pierwsze odziały moskiewskie zaczęły nękać ziemie należące do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Działania te trwały do czasu przystąpienia do oblężenia twierdzy smoleńskiej, jednak pomimo trwającego sześć tygodni oblężenia nie udało się zdobyć miasta. Obrońcom tym razem sprzyjał los oraz pogoda, która skutecznie utrudniła działania stronie rosyjskiej. W niedługim jednak czasie po reorganizacji sił doszło do ponownego oblężenia miasta, które miało miejsce w lecie 1513 r. I tym razem pomimo kilku miesięcy oblężenia nie udało się zdobyć agresorom miasta. Nie doszło także do dalszych działań na terenie Litwy dzięki zmobilizowaniu większych sił na tych terenach, co skutecznie odstraszyło najeźdźców. Już w 1514 r. Wasyl III, po mobilizacji wojsk kolejny raz przystąpił do oblężenia Smoleńska. Wojskami miał kierować kniaź Michał Gliński i Szczenia. Reszta wojsk pod dowództwem Wasyla Szujskiego i Wasyla Mrozowa ruszyła w głąb terenów korony. Siły rosyjskie biorące udział w tych działaniach szacuje się na około 80 tyś. ludzi i około 300 dział. Na początku czerwca sam Wasyl III miał przybyć pod mury Smoleńska i wydać rozkaz rozpoczynający ostrzał miasta. W wyniku ostrzału miasto w szybkim tępię zostało zniszczone, a namiestnik litewski Jurija Sołłohuba, widząc jakie straty przynosi ciągły opór, rozpoczął rozmowy o poddaniu miasta. 30 lipca 1514 r. wojska rosyjskie wkroczyły do miasta, na czele idących oddziałów miał podążać sam Wasyl III. Dalsze działania przeciwko Polsce polegać miały na zawarciu sojuszu Wasyla III z cesarzem Maksymilianem I Habzburgiem oraz mistrzem zakonu krzyżackiego Albrechtem Hohenzollernem. Na podstawie sojuszu strony zobowiązywały się do wzajemnej pomocy w działaniach przeciwko Polsce i Litwie. Już w 1515 r., połączone wojska niemiecko-moskiewskie wkroczyły na ziemie należące do Polski i Litwy. Wasyl III wysłał naprzeciw połączonym wojskom polsko-litweskim podążającym pod Orszę kniazia Glińskiego (prowadzącego rozmowy w Smoleńsku), któremu obiecać miał namiestnictwo smoleńskie, ten jednak przekazał wszystkie informacje królowi polskiemu.

       W międzyczasie strona polsko-litewska podjęła wzmożone działania mające na celu zmobilizowanie jak największych sił, które zdołałyby zatrzymać wojska rosyjsko-niemieckie, odzyskać utracone ziemie i twierdze na Smoleńszczyźnie. Dowództwo nad siłami polsko-litweskimi objął hetmana wielkiego ks. litewskiego Konstanty Ostrogski. Dowodzone przez niego wojska miały liczyć: około 16 tyś. jazdy lekkiej – litewskiej, 14 tyś. jazdy ciężkiej – polskiej, 3 tyś. piechoty najemnej, 2,5 tyś. z ochotniczych zaciągów oraz artylerię i rotę inżynieryjno-saperską. W trakcie rozpoczętych działań część z wymienionych wojsk w liczbie ok. 4000 została pozostawiona w twierdzy Borysów.

   Po opanowaniu miasta Smoleńsk wojska moskiewskie podjęły dalszy marsz na zachód, a ich celem miała się stać przeprawa połączonych sił posko-litweskich Zygmunta Starego znajdująca się pod Orszą. Po przeprawieniu się Ostrogski ruszył na czele wojsk pod Orszę. Pod koniec sierpnia wojska rosyjskie dotarły w rejon Orszy. Ich liczbę szacować można na około 35 – 40 tyś. Wojskami moskiewskimi dowodzić miał Iwan Czeladin. Zadaniem tych oddziałów miało być obserwowanie wojsk polsko-litweskich. Zamiar ten został jednak udaremniony w skutek wzajemnych waśni pomiędzy Czeladninem a kniaziem Michałem Bułhakowem-Golicą. W efekcie tego część wojsk rosyjskich pozostawała w Smoleńsku i innych miastach zajętych wcześniej. Mowa tu o: Mścisławie oraz Krzyczewie. Wojska moskiewskie rozbiły obóz pomiędzy Orszą a Dubrownem. Plan wojsk moskiewskich przewidywał, że wojska litewsko-polskie będą się przeprawiać przez Dniepr po mostach pozostających pod ich kontrolą. Jednak w nocy z 7 na 8 września 1514 r., około 5 km na wschód od Orszy, przeprawiły się wojska litewsko-polskie omijając mosty pod kontrolą moskiewską. Ks. Konstanty Ostrogski znalazł się po prawej stronie rzeki z 25 tyś. wojsk, których trzon stanowiły jednostki polskie. Pozostałe wojska sojusznicze składały się z 15 tyś. jazdy litewskiej pod wodzą wojewody kijowskiego Jerzego Herkulesa Radziwiłła, 5 tyś. zaciężnej jazdy litewskiej pod wodzą starosty trembowelskiego Janusza Świerczowskiego, 3 tyś. żołnierzy nadwornych, 3 tyś. zaciężnej piechoty polskiej oraz znaczącej ilości dział. Jazda zdołała się przeprawić przez bród w okolicach wsi Paszyno. Piechota przeprawiona została za pomocą dwóch mostów pontonowych wykonanych z łodzi, opróżnionych beczek po winie, piwie i wodzie oraz drewnianych bali skonstruowanych przez rotę inżynieryjno-saperską dowodzoną przez mieszczanina żywieckiego Jana Basztę. Kolejno przeprawiła się lekka jazda, za nią jazda ciężka, później piechota i artyleria pod dowództwem Hansa Wejsa i Jana Behema z Norymbergii. Siły polskie po przeprawieniu znalazły się na wywłaszczonej równinie w zakolu rzeki. Z punktu strategicznego mniejsza ilość litewsko-polskich sił i ich położenie stawiało Rosjan na lepszej pozycji. Siły moskiewskie w sile pięciu pułków rozstawione zostały następująco: w środku pułk wielki pod dowództwem Czeladnina, a przed nim szeroko rozciągnięty pułk przedni Iwana Temki Rostowskiego, po prawej pułk prawej ręki wojewody Michaiła Bułhakowa-Golicy, po lewej pułk lewej ręki kniazia Andrieja Oboleńskiego, w obwodzie pozostał pułk straży tylnej wojewody Grigorija Fiodorwicza Dawydowa, natomiast wojska polsko-litewskie ustawione zostały w formie następującej: Lewą stronę szyku zajęły wojska polskie, na środku szyku w pierwszym rzucie piechota oraz artyleria, następnie huf czelny dowodzony przez Wojciecha Sampolińskiego liczący 10 chorągwi zaciężnych i ochotniczych, a także lekkozbrojna chorągiew Sampolińskiego. Lewe skrzydło stanowiło 10 chorągwi polskich kopijników pod dowództwem Świerczowskiego. Trzon sił litewskich osłaniany był przez lekką jazdę litewską. Litewski huf czelny dowodzony przez Ostrogskiego, jak i huf walny dowodzony przez Radziwiłła składał się ze służby ziemskiej. Na skrzydłach rozstawione zostały hufce posiłkowe złożone z lekkich chorągwi jazdy litewskiej.

       Około ranka siły dowodzone przez Ostrogskiego zajęły swoje pozycje oczekując na przychylną sposobność do ataku, natomiast Czeladnin starał, się korzystając z przychylnych warunków topograficznych, otoczyć wojska polsko-litweskie po czym zepchnąć je w ataku w kierunku Dniepru. Atak jako pierwsze rozpoczęły wojska moskiewskie, ruszając na prawym skrzydle pod dowództwem Bułhakowa-Golicy, próbując doprowadzić do otoczenia. Do kontrataku przystąpił Sampoliński, jednak pod naporem wojsk moskiewskich musiał się cofnąć. Osłonę zapewniła mu piechota oraz artyleria. Po zatrzymaniu oddziałów Bułhakowa-Golicy przystąpił do ponownego uderzenia wraz z jazdą ciężkozbrojną i lekką litewską. Dzięki temu uderzeniu zostały odrzucone główne odziały moskiewskie. W dalszym ataku zaś skutecznie przyparte do Dniepru, gdzie według kroniki Zygmunta Herbersteina został pozostawiony sam sobie. W dalszej części bitwy na prawe skrzydło polsko-litewskie natarły odziały pod dowództwem kniazia Andrieja Oboleńskiego. Ostrogski wysłał na pomoc jazdę litewską, której udało się powstrzymać wroga i zepchnąć go. Czeladnin wzmocnił natarcie częścią sił swojego pułku oraz oddziałami wojewody Temki Rostowskiego. Ostrogski pod naciskiem liczniejszych wojsk zarządził pozorowany odwrót. To posuniecie umożliwiło wciągniecie wojsk moskiewskich w zasadzkę. Podstęp udał się i jazda moskiewska ruszyła za pogoń do Dniepru. Odziały te zostały wkrótce zdziesiątkowane ogniem z rusznic i kuli armatnich. W wyniku tego ostrzału miał zginąć sam Iwan Temko Rostowski oraz kniaź Andriej Oboleński. Rozbicie oddziałów Oboleńskiego dało początek zagładzie armii moskiewskiej. Odziały Ostrogskiego ruszył do walki. W wyniku ataku wybite zostały odziały Czeladnina. Wkrótce reszta oddziałów moskiewskich została rozbita przez Świerczowskiego i Radziwiłła. Litwini i Polacy ścigali uciekające wojska moskiewskie do rzeki Kropiwna. Wojska polsko-litweskie zdobyły obóz wroga z licznymi dobrami i pozyskały wielu jeńców.

       W wyniku prowadzonych działań wojennych straty stron według przybliżonych danych miały wynieść: po stronie Moskwy kilka do kilkunastu tysięcy. Do niewoli dostać się miało dowództwo i liczne bojarstwo m.in. Czeladnin, Bułhakow-Golica. W niewolę dostać się także mieli przedstawiciele Rurykowiczów z linii riazańskiej, jarosławskiej, starodubowskiej i smoleńskiej. Po bitwie król Zygmunt Stary miał wysłał listy do papieża oraz: króla Węgier, do żywieckiego wojewody siedmiogrodzkiego,a także zakonu krzyżackiego i inflanckiego. W liście tym miał się znaleźć szczegółowy opis bitwy i imiona pojmanych jeńców. Dopiero w 1551 r. Zygmunt August uwolnił kniaziów Michała Bułhakowa-Golicę i Iwana Sielechowskiego. Nie osiągnięto jednak najważniejszego celu wyprawy czyli niestety nie udało się odzyskać Smoleńska.

 

 "Bitwa pod Orszą 1514 r. autor nie znany, obraz po 1520 r."

  "Bitwa pod Orszą 1514 r." autor nie znany, obraz po 1520 r.

 

 

Bibliografia:

  • Jodok Ludwik Decjusz „Księga o czasach króla Zygmunta” Warszawa 1960r. s. 75-87.
  • Piotr Dróżdż „Orsza 1514”, "Historyczne bitwy" Warszawa 2000 r.
  • Bitwa pod Orszą”, „Rzeczpospolita”. Cykl dodatków Zwycięstwa Oręża Polskiego nr 4/20, 25 marca 2006 r. Warszawa
  • Zdzisław Żygulski jun. – „Polska. Broń wodzów i żołnierzy”, Kraków 1998 r.
 
Poczet Krakowskiej Chorągwi Husarskiej
Projekt i wykonanie: © Kasia i Tomek
Kraków 2011-2013
Teksty i zdjecia podlegają ochronie prawnej na podstawie Ustawy o Prawie Autorskim i Prawach Pokrewnych
Dz.U.1994r. Nr 24 poz.83 z dn. 4 lutego 1994 wraz z późniejszymi zmianami.
Stowarzyszenie, Zarząd Stowarzyszenia ani administrator strony nie ponoszą odpowiedzialności za informacje zamieszczone na stronie husaria.krakow.pl i jej podstronach.