Apteka, nie tylko leki - czyli o wyrobie marcepanów, winach i nalewkach wszelakich, oraz jak to wszystko się zaczęło.

 
„Ty bez ogródki
Przyślij nam wódki,
A jeśli dasz piernika
Napiszę na drzwiach:
tu sławna aptyka.”
 
Tak pisał Jan Andrzej Morsztyn w XVII wieku o aptekach.
 

       Jak widać, kiedyś w aptekach prócz ziół i leków, sprzedawano przyprawy do potraw, pierniki, owoce kandyzowane i słynne aptekarskie nalewki. Tradycyjnie zajmowano się również wyrobem marcepanów i konfektów (cukierków), dostawą win na wielkopańskie i królewskie stoły, sporządzaniem i sprzedażą woskowych świec oraz pochodni.

Apteczna piwniczka

Apteczna piwniczka

 

       Jak łatwo można się domyślić, przy tak różnorodnym asortymencie apteki często wkraczały w kompetencje innych legalnych cechów, co rodziło liczne spory, niejednokrotnie zażegnywane dopiero w miejskich sądach.

 

A teraz odrobina faktów historycznych:

       Zgodnie z ustawą sejmową z roku 1620 aptekarze zobowiązani byli płacić te same opłaty skarbowe, jakie uiszczać musieli tak zwani „rzemieślnicy więksi”, do których należeli cyrulicy, złotnicy oraz krawcy szyjący odzież wełnianą.

 Medycyna 12

        Z kolei 24 czerwca 1633r. urzędująca w Krakowie komisja poselska (tak, tak, takie komisje istniały już wówczas) ustaliła ogólnokrajowe taksy na leki, nakładając na właścicieli aptek obowiązek wywieszania na tablicach cenników w języku polskim. Ta sama komisja odebrała prawo do wydawania zezwoleń na otwieranie nowych aptek radom miejskim, obarczając tą powinnością Fakultet Medyczny Akademii Krakowskiej.

 

Ścisłej kontroli poddano również trucizny, zezwalając wydawanie ich wyłącznie na recepty:

Aby żaden aptekarz rzeczy jakiej jadowitej i zdrowiu ludzkiemu szkodliwej bez ordynacji i ręką własną medyka doktora Akademii Krakowskiej pisanej nie ważył się z apteki wydać i przedawać.

 

O Pochodzeniu aptek i recept ( recepta z łac. recipe – weź )

       Najstarsza zachowana wzmianka o recepcie została spisana na glinianych tabliczkach pochodzących z Nippur (okolice Bagdadu) około 2000r. p.n.e. Zawierają one recepty nieznanego lekarza sumeryjskiego na roztwory sproszkowanych surowców roślinnych rozpuszczonych w piwie.

       Przez cały okres starożytny sporządzaniem receptur oraz wyrabianiem leków zajmowali się lekarze. Zmieniło się to dopiero w średniowieczu. Co prawda początkowo średniowieczna medycyna europejska była domeną wyłącznie kościoła katolickiego, a w szczególności klasztorów (kościół mocno ograniczył praktyki medyczne znane z Grecji i Rzymu uznając je za zagrożenie). Jednak wraz z rozwojem miast konieczne było przywrócenie medycyny do pełni łask. W trakcie jej rozwoju nastąpił jednocześnie rozdział postaci lekarza i osoby sporządzającej leki – aptekarza. Powróciły recepty i szkoły medyczne.

Medycyna 13

In Dioscordae Anazarbei de re Medica, Virgilio Marcello, 1543r.

 

       Pierwszym, który po raz pierwszy użył z rozmysłem słowa „recepta” był Saladyn z Asculo  – uczeń szkoły lekarskiej w Salerno i nadworny lekarz księcia Tarentu. Tym słowem określił zalecenia lekarskie realizowane przez aptekarza. Wcześniej słowo „recepta” nie dotyczyło bowiem zlecenia lekarskiego dla aptekarza, ponieważ takiego samodzielnego zawodu praktycznie nie było.

Medycyna 14

Strona z „Compendium aromatariorum” autorstwa Saladyna z Asculo, wydanego po raz pierwszy drukiem w Bolonii 1488r. Aromatoriusz, czyli „człowiek sporządzający leki”, ówczesne określenie aptekarza.

 

       W Polsce w XVII wieku lekarze mieli już specjalne księgi z receptami, z których korzystali czy wypisywaniu zaleceń leczniczych. Uważano, że im dłuższa była recepta, tym mądrzejszy jest lekarz. Cytując za B. Seydą: „mądry zastanawia się ile środków połączyć, które by zło tkwiące w chorym usunęły”.

Medycyna 15

 

       Schemat realizacji recept był różny, bowiem niektórzy recepty wpisywali do aptecznych rejestrów i oddawali oryginał pacjentowi, a inni z kolei zatrzymywali oryginał recepty w aptece, zaś pacjent dostawał jej kopię. Kopie często miały kształt chorągiewki lub ozdobnej koperty listowej i były bogato zdobione. Do najczęściej spotykanych motywów należały utensylia apteczne, elementy roślinne, godła aptek. Z rzadziej spotykanych elementów na kopiach recept znajdowały się aforyzmy medyczne, asortyment czy data założenia apteki.

Medycyna 16

 

       Wraz z pojawieniem się norm prawnych regulujących pracę aptekarza i lekarza zaistniały rejestry recept oraz inne metody ewidencjonowania. Popularne stały się kopiały, czyli księgi stanowiące rejestr leków recepturowych. Jednym z takich zbiorów recept jest kopiał z lat 1670-1715 z apteki „Pod Złotą Głową” Mikołaja Chudzińskiego w Krakowie. Spis ten liczy 104 strony zapisane po łacinie opisujące zrealizowane recepty.

Medycyna 17

 

       Wracając do farmaceutów, aż do drugiej połowy XVII wieku ich kształceniem zajmował się cech aptekarzy. Zmieniło się to w Paryżu w 1777 roku gdzie utworzono pierwszą Wyższą Szkołę Farmaceutyczną. Kraków był drugim takim ośrodkiem w Europie, gdyż Katedra Farmacji i Materii Medycznej, kierowana przez Jana Andrzeja Szastera, powstała już sześć lat później.

Medycyna 18

 

- „Madame wkładamy dziecko z powrotem!”, red.: Katarzyna Siwiec, Mieczysław Czuma, Leszek Mazan, Kraków 2009

- http://rx.edu.pl/lekarz, artykuł Historia Recepty

- http://bez-recepty.pgf.com.pl, artykuł Historia farmacji - Pierwsze studentki farmacji na Uniwersytecie Jagiellońskim

- http://www.swiat-zdrowia.pl, artykuł Matka Europejskich Uniwersytetów

 
Poczet Krakowskiej Chorągwi Husarskiej
Projekt i wykonanie: © Kasia i Tomek
Kraków 2011-2013
Teksty i zdjecia podlegają ochronie prawnej na podstawie Ustawy o Prawie Autorskim i Prawach Pokrewnych
Dz.U.1994r. Nr 24 poz.83 z dn. 4 lutego 1994 wraz z późniejszymi zmianami.
Stowarzyszenie, Zarząd Stowarzyszenia ani administrator strony nie ponoszą odpowiedzialności za informacje zamieszczone na stronie husaria.krakow.pl i jej podstronach.